چکیده و خلاصه

کتاب «الصمدیة» یا «الفوائد الصمدیة فی علم العربیة» اثر شیخ بهایى، یکى از مهم‌ترین و دقیق‌ترین کتاب‌های مختصر و موجز در علم نحو است که در سال 1030 ق، تألیف شده است. مؤلف، این کتاب را به برادر کوچکش، عبدالصمد دیکته کرده و سپس در اختیار اهل فضل قرار داده است. ساختار کتاب، بسیار فشرده، ولى داراى مطالب باارزش و سودمندى است و در یک مقدمه و پنج حدیقه تنظیم شده است. گزارش محتوا حدیقه اول: در این حدیقه، از کلمه و کلام که موضوع علم نحو است، سخن به میان آمده، مؤلف، ابتدا اقسام کلمه و خصوصیات آن را و سپس اقسام اعراب را ذکر کرده است. حدیقه دوم: در این حدیقه، فقط مباحثى که مختص به اسماء است، ذکر شده است. حدیقه سوم: این حدیقه مختص به ذکر افعال و متعلقات افعال است و در آن به تقسیمات فعل پرداخته مى‌شود و پس از آن حالات اعرابى فعل مضارع مورد بررسى قرار مى‌گیرد و آنگاه ادوات ناصب و جازم و تأثیرات این ادوات بر فعل مضارع بررسى مى‌گردد. در ادامه به ذکر افعال مدح و ذم پرداخته مى‌شود و بالاخره با ذکر افعال قلوب و باب تنازع خاتمه مى‌یابد. حدیقه چهارم: در این بخش، اقسام جمل و اعراب آن‌ها ذکر شده است. مصنف، بحث را با تعریف جمله آغاز مى‌کند و آن را به اسمیه و فعلیه تقسیم مى‌نماید و نیز از جملاتى که محلى از اعراب ندارند و آنهایى که محلى از اعراب دارند، سخن مى‌گوید. در خاتمه این حدیقه، به بحثى کلى از احکام جار و مجرور و ظرف و محل اعرابى آن پرداخته مى‌شود. حدیقه پنجم: این بخش، اختصاص به ذکر مفردات و بیان معانى و تقسیمات حروف و آنچه که داراى معناى حرفى است، دارد. در این بخش، 25 قسم از مفردات به ترتیب حروف الفبا ذکر شده است. این حدیقه، با حرف« همزه» آغاز و با حرف« لم» پایان یافته است. شروح کتاب شروحی بر این کتاب نوشته شده است از جمله: شرح سیدعلی‌خان بن احمد مدنی به نام «الحدائق الندیة فی شرح الفوائد الصمدیة»؛ «فرائد حجتیه شرح فوائد صمدیه»، اثر ابومعین حمیدالدین حجت هاشمى خراسانى؛ «الکلام المفید للمدرس و المستفید فی شرح الصمدیه»، اثر محمدعلی مدرس افغانی؛ «کلمات العلویة فی شرح الصمدیة» نوشته محمدجواد ذهنی تهرانی؛ «شرح صمدیه: شرحی جامع بر کتاب الفوائد الصمدیه»، اثر محمدعلی صالحی‌مازندرانی؛ «القواعد العربیه فی شرح الفوائد الصمدیه» نوشته علی حسینی؛ «شرح الصمدیه» نوشته صادق مهدی حسینی؛ «شرح نموداری صمدیه» مرتضی نظری. وضعیت نشر نسخه حاضر از کتاب صمدیه بدون تحقیق بوده و در ضمن کتابهایی که در کتاب جامع المقدمات گردآوری شده است قرار دارد و توسط موسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین به چاپ رسیده است.